Onderstaand artikel stond vandaag te lezen in het Nederlands Dagblad:
Niet weer bidden om bekering jodendoor Marcel Poorthuis - verschenen in het Nederlands Dagblad van zaterdag 8 maart 2008
Paus Benedictus XVI heeft recentelijk het vieren van de oude liturgie van vóór 1960 toegestaan. Daardoor bidt de Rooms-Katholieke Kerk op Goede Vrijdag weer voor de bekering van de joden. En dat is ontoelaatbaar, vindt theoloog Marcel Poorthuis. De verhouding tot het jodendom is altijd een delicate kwestie geweest in de rooms-katholieke liturgie van Goede Vrijdag. Op deze dag gedenken christenen het lijden en sterven van Christus. De katholieke middagliturgie bevat een aantal voorbeden. Zo wordt er gebeden voor de wereldkerken en ook voor de joden. Vóór 1960 waren deze voorbeden 'Pro perfidis Iudaeis' (voor de ongelovige joden) behoorlijk beledigend voor joden: ,,Laten wij ook bidden voor de ongelovige Joden. Dat onze God en Heer de sluier van hun harten wegneemt en ook zij Jezus Christus, onze Heer, erkennen.'' En in het tweede deel ging het verder: ,,Almachtige eeuwige God, zelfs de trouweloze Joden stoot Gij niet weg van uw barmhartigheid. Verhoor de gebeden die wij voor de verblinding van dat volk tot U richten, opdat zij het licht van uw waarheid, dat Christus is, mogen erkennen en daardoor aan hun duisternis ontrukt worden.''
Perfide Het woord uit de titel van de voorbede, 'perfidis', heeft in heel wat Europese talen (waaronder het Nederlands) de extra betekenis van 'perfide', 'doortraptheid'. Het was paus Johannes XXIII die, gesteund door het Tweede Vaticaans Concilie, begin jaren zestig deze beledigende teksten aanpakte. In 1970 werd de versie voor de moderne katholieke liturgie vastgesteld: ,,Laten wij ook bidden voor het Joodse volk, dat door onze God en Heer het eerst is aangesproken. Dat Hij het groot maakt in liefde voor zijn heilige Naam, in trouw aan zijn Verbond. (...) Almachtige eeuwige God, Gij hebt uw beloften toevertrouwd aan Abraham en aan zijn volk. Verhoor genadig de gebeden van uw kerk: Dat het volk dat Gij het eerst hebt uitverkoren, tot de volheid van de verlossing komt.''
Een mooi en waardig gebed. Nu paus Benedictus XVI evenwel aan bepaalde groepen katholieken heeft toestaan om de mis van vóór het Tweede Vaticaanse concilie weer te vieren, dreigt het gevaar dat een verouderde theologie over het jodendom onbedoeld weer van stal wordt gehaald. Met deze anti-joodse theologie had het Concilie juist afgerekend, ook in de liturgie. In 2001 liet curiekardinaal Walter Kasper weten dat het verbond van God met het joodse volk niet is herroepen. ,,Missie in de betekenis van zich afwenden van afgoden tot de ene ware God kan niet gebruikt worden in relatie tot het jodendom'', aldus de kardinaal. Vandaar dat de Rooms-Katholieke Kerk geen bekeringsactiviteiten ten aanzien van het jodendom onderneemt. Wel mogen zowel joden als katholieken in de dialoog getuigenis geven van het geloof dat in hen leeft, ook als de ander daarin niet altijd mee kan instemmen. Dat lijkt mij vanzelfsprekend.
Bekeren Maar het gebed zoals dat nu feitelijk als nieuw gebed is voorgesteld, lijkt toch wel degelijk de joden op te roepen zich te bekeren: ,,Laten wij ook bidden voor het Joodse volk. Dat onze God en Heer hun harten verlicht, en zij Jezus Christus erkennen als redder van alle mensen. (...) Almachtige eeuwige God, Gij wilt dat alle mensen gered worden en tot erkenning van de waarheid komen. Verleen goedgunstig dat - wanneer de volheid van de heidenen in uw Kerk binnengaat - heel Israël gered wordt.''
Het eerste deel van het gebed is een restant van het oude 'Pro perfidis Iudaeis', zij het dat precies die aanhef eruit gehaald is. Ook de sluier over het gelaat van het jodendom is verdwenen, maar de oproep tot bekering is gehandhaafd! Het tweede deel zinspeelt op de Romeinenbrief van Paulus, een fascinerend maar uiterst moeilijk document. Volgens Paulus zal 'heel Israël' gered worden, maar pas nadat alle heidenen in de gemeente van Christus zijn ingegaan (Romeinen 11:26). Is dat dan pas urgent als heel de wereld christen is geworden? Zo ja, dan is het géén oproep tot bekering van de joden. Maar het eerste deel van het gebed is dat wel degelijk! Een voorbede is niet de plaats om complexe theologische vraagstukken naar voren te brengen. Het gebed is een onevenwichtige samenstelling van een nieuw gedeelte met een fragment uit het afgeschafte gebed.
Vooruitgang Het lijkt me dat de Rooms-Katholieke kerk de verworvenheden van de joods-christelijke dialoog die met name tijdens het pontificaat van paus Johannes Paulus II zulke belangrijke vooruitgang heeft geboekt, zorgvuldig dient te koesteren. Daarin past niet een terugkeer naar verouderde gebeden, ook niet in een halfslachtige herziening.
Een grote delegatie joden zal komende week hierover met het Vaticaan gaan praten. Dat is goed, maar ook dan: het gaat niet om een gunst die de katholieke kerk aan de joden zou moeten bewijzen. Het gaat eenvoudigweg om de verantwoordelijkheid die christenen zelf dragen ten aanzien van hun relatie met de joden. Daarin past respect voor de joodse identiteit, geen oproep tot bekering.
Marcel Poorthuis is docent master wereldreligies aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg.
Een handig overzicht van de verschillende versies van voorbeden voor de joden is te vinden op de website van de Katholieke Raad voor Israël: http://www.kri-web.nl/, onder 'nieuws'. Om begrijpelijke redenen heb ik de volgende open brief aan de redactie geschreven:
Geachte redactie,
Graag wil ik middels deze open brief reageren op het artikel van Marcel Poorthuis, "Niet weer bidden om de bekering van de Joden", dat op zaterdag 8 maart jongstleden in uw krant verscheen. Mijn reactie komt niet zozeer voort uit mijn persoonlijke twijfels rondom de motieven die Poorthuis heeft bij het publiceren van het artikel, maar wel rondom de grote hoeveelheid foutieve informatie in het betreffende artikel en het onjuiste beeld dat Dr. Poorthuis hiermee geeft.
Allereerst heeft Paus Benedictus XVI op 7 augustus 2007 middels het motu proprio "Summorum Pontificum" het vieren van het H. Misoffer volgens het Missale Romanum van 1962 toegestaan en geenzins de liturgie van voor 1960 (de vrijgave impliceert overigens ook niet het toestaan van het Missale Romanum van 1965).
Waar Paus Pius XII reeds in 1955 een verregaande opheldering gaf omtrent de voorbeden voor de joden in de Liturgie van de Goede Week en verklaarde dat het ‘perfidus' niet als pejoratief verstaand(e) diende/dient te woorden maar uitgelegd dient te worden als ‘ongeloof' en als ‘geen geloof in Christus' heeft Paus Johannes XXIII in 1959 de beslissing genomen deze gebeden anders te formuleren. Deze opnieuw geformuleerde gebeden zijn opgenomen in het "Missale Romanum 1962" waarvan het vieren is vrijgegeven in het bovengenoemde motu proprio "Summorum Pontificum". De door Dr. Poorthuis geschetste situatie komt daarmee niet overeen met de geschiedenis en de praktijk en geeft een volstrekt onjuist en onvolledig beeld.
Ten tweede noemt Dr. Poorthuis dat "paus Benedictus XVI evenwel aan bepaalde groepen katholieken heeft toe(ge)staan om de mis van vóór het Tweede Vaticaanse concilie weer te vieren", ook hierin geeft de auteur een onjuiste weergave van de werkelijkheid. De toestemming voor het vieren van het "Missale Romanum 1962" aan ‘bepaalde groepen katholieken' is in 1984 reeds gegeven door paus Johannes Paulus II middels het indult "Quattuor abhinc annos". De aansporing aan de bisschoppen van de wereldkerk van 1988, zoals verwoord in het motu proprio "Ecclesia Dei Adflicta", om de in 1984 geboden mogelijkheden "rijkelijk en overvloedig tot welzijn van alle gelovigen die erom vroegen, aan te wenden" (cf. motu proprio "Summorum Pontificum", 2007).
De situatie zoals Dr. Poorthuis dan ook aanhaalt als zijnde ontstaan in 2007 onder het pontificaat van paus Benedictus XVI deed zich reeds voor onder het pontificaat van paus Johannes Paulus II sinds 1984. De vrijgave van het "Missale Romanum 1962" zoals deze gegeven is in het motu proprio "Summorum Pontificum" van 2007 is een vrijgave voor de gehele wereldkerk. Opmerkelijk is dat deze vrijgave niet meer speciale toestemming nodig heeft van de lokale ordinarius (bisschop), maar de verantwoordelijkheid legt bij de pastoor (priester) die hiervoor in de parochie vanuit de gelovigen het verzoek krijgt.
Tevens stelt "Summorum Pontificum" dat het "Missale Romanum 2002" de gewone vorm van Liturgie vieren blijft. Aan de vertaling daarvan in de Nederlandse volkstaal wordt gewerkt - tot die tijd gebruikt men in Nederland het "Missale Romanum 1970" voor vieringen in de volkstaal, voor vieringen in het Latijn dient men het "Missale Romanum 2002" te hanteren. Het "Missale Romanum 1962" is de buitengewone vorm (extraordinario expressio) van de Romeinse Ritus, waarvan het "Missale Romanum 2002" de gewone vorm is.
Ten derde suggereert Dr. Poorthuis dat de Rooms-Katholieke Kerk middels het gebed voor de Joden zoals dit sinds het "Missale Romanum 1970" gebruikt wordt een andere theologische kijk op de band met en de verlossing van de Joden heeft. De visie die de Kerk daarin heeft is te vinden in "Nostrae Aetate" (1965):
"Overigens heeft Christus, gelijk altijd het geloof van de Kerk is geweest en nog is, in zijn onmetelijke liefde vrijwillig zijn lijden en dood willen ondergaan om de zonden van alle mensen, teneinde allen deelachtig te maken aan het heil. Het is daarom de plicht van de Kerk bij haar prediking, het Kruis van Christus te verkondigen als teken van Gods universele liefde en als de bron van alle genade. " (Nostrae Aetate 4)
Juist in het vernieuwde gebed voor het "Missale Romanum 1962" komt overigens de passage uit de brief aan de Romeinen 11:25-26 zeer sterk naar voren en benadrukt Paus Benedictus hierin de eenheid tussen de Heilige Schrift en de visie van de Kerk zoals deze verwoordt is in het vernieuwde gebed van het "Missale Romanum 1962".
Dat Dr. Poorthuis een andere (theologische-) visie heeft op de relatie tussen de Rooms-Katholieke Kerk en de Joden is mij inmiddels geheel duidelijk. Waarom hij daarvoor onjuiste informatie geeft aan de lezers van het Nederlands Dagblad versta ik niet. Bovendien neem ik aan dat Dr. Poorthuis, als docent Wereldreligies, in de voorbereiding van deze publicatie kennisgenomen heeft van de, in dit kader niet geheel onbelangrijke, opvatting van de Joodse Rabijn en Professor Jacob Neusner. Deze trekt namelijk de directe paralel met de Joodse Siman 46 en komt, mede daaruit, tot de conclusie dat het ""bidden voor de heidenen" zoals daarin verwoord wordt en het "bidden voor de bekering van de Joden tot Christus" logische uitingen zijn van monotheisme en de eschatologische hoop" (cf. Die Tagespost).
met vriendelijke groet,
Matthijs Meeuwsen
Rooms-Katholiek Seminarist
's-Hertogenbosch
Reacties?
